كرده بود از نعمت يعنى آن نعم را نسبت ميدادند به آنان كه شريك خدا گردانيده بودند از اصنام و اوثان و اين قول جبائيست دويم آنكه ضمير جعلا راجع بنفس است و زوج او كه هر دو از اولاد آدم و حوا باشند و اين از حسن و قتاده مرويست و اصم نيز بر اين است پس معنى خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ اين است كه ( خلق كل واحدة منكم من نفس واحدة و لكل نفس زوج هو منها اى من جنسها كما قال سبحانه و من آياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكنوا اليها ) خلاصه معنى اينكه حق تعالى هر يك از شما را از يك نفس آفريد و براى هر نفسى زوجى از جنس او خلق فرمود و هر زوجى با زوج خرد تغشى كرد آن زوج حامله گشت بحمل خفيف كه آب فحل است و چون ثقيل و گرانبار شد از آن حمل به جهت صيرورت آب به گوشت و خون و استخوان آن مرد و زن دعا كردند كه خداوندا اگر اين ولد را ذكرى سوى گردانى ما شاكران باشيم بر اين نعمت و عادت مردمان روزگار آنست كه از اولاد اناث گريزانند و از اولاد ذكور فرحان پس حقتعالى به آن پدر و مادر پسرى صحيح البدن عطا فرمود آن پدر و مادر او را در اسم شريك خدا گردانيدند يعنى عبد العزى و عبد اللات و عبد المناة نام نهادند پس ضمير عما يشركون راجع به كسانى باشد كه اولاد خود را به اين نوع اسم مسمى گردانيدند و هيچكدام از ضماير راجع بآدم و حوا نباشد كه اگر متعلق بايشان بودى عما يشركون واقع شدى نه يشركون و ابو مسلم گفته كه خطاب در آدميان است كه از نفس واحد كه آدم است متولد شده‌اند و مراد بزوج حوا است تا اين جا حديث آدم و حواست و بعد از آن بيان حال اولاد ايشان كرده كه مشركند و ضمير جعلا راجع است بهر مردى و زنى كه متزوج باشند به يكديگر و جايز است كه ذكر عام كنند و بعد از آن اختصاص بعضى نمايند بذكر و مثل اين در قرآن بسيار است كقوله تعالى هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ كه خطاب او به بندگانست به تسيير و بعد از آن راكب بحر را بذكر مخصوص ساخته همچنين در اين آيه اخبار فرموده است از جملهء بشر كه مخلوق شده‌اند از آدم و حوا و بعد از آن ذكر بعضى از ايشان كرده كه از حق تعالى سؤال مذكور كردند و بعد از آن اجابت دعا عين را شريك او سبحانه گردانيده‌اند و ميتواند بود كه خطاب در خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ با مشركان باشد زيرا كه هر يك از بنى آدم مخلوق شده‌اند از نفس واحد و زوج آن و مثل آنها سوم آنكه ضمير راجع بآدم و حوا باشد با حذف مضاف و تقدير اينكه جعل أولادهما له شركاء مثل اين است قوله تعالى اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً زيرا كه تقدير اينست اتخاذ اسلافكم العجل و قتل اسلافكم نفسا و بنا بر اين ضماير از اول كلام تا آخر راجع بآدم و حوا باشد و مقوى اين است قوله تعالى * ( فَتَعالَى اللَّه عَمَّا يُشْرِكُونَ ) * چنان كه مبين شده چهارم روايت عامه است كه مذكور شد و شبههء نيست كه عقول صافيه